پرونده سازی قضایی بر علیه شهروندانی که به محرومیت فرزندانشان از تحصیل معترض بودند

شواهد و آمارها

           ۱. تعداد دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل

• در سال تحصیلی ۱۴۰۲ ـ ۱۴۰۳، بیش از ۹۵۰ هزار دانش‌آموز در ایران به طور رسمی از تحصیل محروم‌اند یا ترک تحصیل کرده‌اند. 

• در تهران به تنهایی، حدود ۱۶۲ هزار کودک و نوجوان شناسایی شدند که از تحصیل بازمانده‌اند. 

• در مقطع متوسطه، دست‌کم ۲۱۶ هزار دانش‌آموز به دلایلی مانند مشکلات اقتصادی یا اجتماعی نتوانستند ادامه تحصیل دهند. 

• در استان زنجان، مدیر کل آموزش‌وپرورش اعلام کرده است که حداقل ۷۹۰ دانش‌آموز از حق تحصیل در آن استان محروم‌اند. 

          ۲. گروه‌های آسیب‌پذیر

• دختران: آمار نشان می‌دهد که در مقطع دبیرستان نرخ رفتن به مدرسه برای دختران پایین‌تر از پسران است؛ بسیاری از دختران به دلیل ازدواج زودهنگام یا مسئولیت‌های خانواده ترک تحصیل می‌کنند.

• کودکان روستایی، عشایر و مناطق دورافتاده: فاصله زیاد مدرسه، نبود مدرسه در محل زندگی، هزینه رفت‌وآمد، زندگی چادرنشینی یا نوآموزی در گروه‌های کوچکی که تحرک دارند، همه موانع مهمی‌اند. 

• کودکان دارای معلولیت: گزارش دیده‌بان حقوق بشر نشان می‌دهد که کودکان معلول با موانع ساختاری در دسترسی به مدارس فراگیر روبرو هستند؛ سنجش سلامت ورود به مدرسه یکی از مراحلی است که گاهی باعث محرومیت کامل می‌شود. 

• اقلیت‌های دینی و مذهبی: شهروندان بهائی نمونه‌ای بارزند؛ برخی از آن‌ها با بخشنامه‌هایی روبرو شده‌اند که مانع ورودشان به دانشگاه می‌شود.

• زبان مادری و اقلیت‌های قومی: دانش‌آموزانی که زبان مادری‌شان فارسی نیست در بعضی مناطق به دلیل عدم توانایی در آزمون‎های زبان رسمی یا نبود کلاس‌های آموزش به زبان محلی، محروم می‌شوند. مثلاً در خوزستان (اهواز و ساحل کارون) و مناطق عرب‌نشین.

  ۳. علل و موانع محرومیت از تحصیل

  • اقتصادی: هزینه‌های غیررسمی تحصیل (کتاب، لباس، رفت‌وآمد) سنگین است؛ خانواده‌های کم‌درآمد قادر به تأمین این هزینه‌ها نیستند. 

  • فاصله و زیرساخت نامناسب: نبود مدرسه نزدیک، مخصوصاً در روستاها و برای دختران یا کودکان معلول، مشکلات حمل‌ونقل و زیرساخت معلم و امکانات مناسب.

  • مسائل فرهنگی و اجتماعی: فشارهای خانوادگی، ازدواج زودهنگام دختران، نگرش‌ها درباره ضرورت یا اولویت آموزش برای دختران، نگرانی درباره مختلط بودن مدارس یا رفت‌وآمد آن‌ها. 

  • نظری و قانونی: وجود مقررات و بخشنامه‌هایی که مانع ثبت نام یا ادامه تحصیل برخی گروه‌ها می‌شوند، مثل بهائیان؛ یا آزمون زبان فارسی برای کودکانی که زبان اولشان غیر فارسی است.

  • تبعیض ساختاری نسبت به معلولان: نبود مدارس مناسب، امکانات کمینه یا عدم تطبیق فضاها برای معلولان؛ مشکلات دسترسی فیزیکی و سیاست‌هایی مانند «سنجش سلامت» ورود که ممکن است منجر به عدم اجازه ورود شود.

پیامدها

• کاهش فرصت‌های آینده: ترک تحصیل یا محروم شدن از تحصیل اثر مستقیم بر اشتغال، توانمندی‌های اقتصادی و استقلال فردی دارد.

• تداوم نابرابری‌ها: محرومیت تحصیلی برای گروه‌های محروم (دختران، معلولان، اقلیت‌ها) باعث استمرار شکاف‌های جنسیتی، قومی، مذهبی و منطقه‌ای می‌شود.

• تأثیر اجتماعی-فرهنگی: محروم شدن کودکان از تحصیل نه تنها بر فرد تأثیر می‌گذارد، بلکه بر خانواده و جامعه نیز؛ افزایش فقر، کاهش مشارکت اجتماعی، کاهش مشارکت سیاسی.

• خطر افزایش آسیب‌پذیری: کودکانی که در مدرسه نیستند معمولاً بیشتر در معرض کار کودکان، ازدواج زودرس، بهره‌کشی یا سوءاستفاده‌اند.

چارچوب حقوقی

• قانون اساسی ایران در اصولی مانند اصل ۳۰ و اصل ۱۹ بر ضرورت آموزش همگانی و برابری تأکید دارد و حقوق برابر را فارغ از دین، قوم، زبان و وضعیت معلولیت اعلام می‌کند.

• ایران پیمان‌نامه حقوق کودک را پذیرفته است؛ طبق آن کودکان حق آموزش دارند، آموزش ابتدایی باید برای همه رایگان باشد و باید اقدامی شود تا دسترسی برابر تأمین گردد.

• همچنین اسناد بین‌المللی مانند میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (ICESCR)، و کنوانسیون‌های مرتبط با حقوق افراد دارای معلولیت، به همین موضوع اشاره دارند.

راهکارهای پیشنهادی و مداخلات موردنیاز

           ۱. تقویت زیرساخت آموزشی در مناطق محروم و روستایی

• ساخت مدارس نزدیک به محل زندگی بچه‌ها؛

• طراحی سیستم حمل‌ونقل مناسب یا خوابگاه برای دانش‌آموزان دورافتاده؛

• بهبود امکانات و نیروی انسانی متخصص.

           ۲. حمایت اقتصادی از خانواده‌ها

• تأمین کمک هزینه‌های مستقیم برای تحصیل (کتاب، لباس، هزینه رفت‌وآمد)؛

• کاهش هزینه‌های غیررسمی در مدارس؛

• امکان پرداخت قسطی یا سیستم معافیت.

           ۳. اصلاح مقررات تبعیض‌آمیز

• لغو ممنوعیت‌های ورود به دانشگاه به دلیل دین یا مذهب؛

• رفع آزمون‌ها یا بخشنامه‌هایی که زبان مادری را مانع می‌سازند؛

• تطبیق نظام آموزشی با نیازهای معلولان؛ ایجاد مدارس یا کلاس‌های فراگیر با تجهیزات مناسب.

  ۴. حمایت فرهنگی و اجتماعی

  • آموزش به خانواده‌ها درباره اهمیت تحصیل دختران؛

  • فعالیت‌های اجتماعی برای تغییر نگرش نسبت به تحصیل دختران و کودکان معلول؛

  • مشاوره و برنامه‌ریزی محلی برای جلوگیری از ازدواج زودهنگام.

            ۵. نظارت، شفافیت و داده‌محوری

• انتشار آمار دقیق و تفکیک‌شده بر حسب جنس، منطقه، قومیت، معلولیت و وضعیت اقتصادی؛

• نظارت مستقل بر اجرای حقوق تحصیل؛

• مشارکت جامعه مدنی و سازمان‌های حقوق بشری در پیگیری موارد محرومیت و بازگرداندن کودکان به مدارس.