بازداشت ۳ شهروند از جمله یک کودک ۱۶ ساله در ارومیه

از منظر اسناد بین‌المللی حقوق بشر، بفرین احمدوشیگ به دلیل ۱۶ ساله بودن، علاوه بر حقوق عمومی متهمان، از حمایت‌های ویژه مربوط به کودکان در فرآیند کیفری برخوردار است. کنوانسیون حقوق کودک، کودک را در برابر بازداشت خودسرانه و رفتار مغایر با کرامت انسانی حمایت کرده و برای کودکانِ درگیر با نظام عدالت کیفری، تضمین‌های ویژه‌ای مقرر کرده است.

۱. حقوق از لحظه بازداشت

مطابق ماده ۳۷ کنوانسیون حقوق کودک، بازداشت یا حبس کودک نباید خودسرانه یا غیرقانونی باشد و سلب آزادی کودک باید تنها به عنوان آخرین راه‌حل و برای کوتاه‌ترین مدت ممکن مورد استفاده قرار گیرد. همچنین کودک محروم از آزادی باید با رعایت کرامت انسانی و متناسب با سن خود رفتار شود.

بنابراین، در خصوص بفرین احمدوشیگ، مقام‌های قضایی و امنیتی مکلف‌اند مشخص کنند که بازداشت وی بر چه مبنای قانونی انجام شده، علت بازداشت و اتهام احتمالی چیست و چرا استفاده از بازداشت، با توجه به سن ۱۶ سالگی، ضروری تشخیص داده شده است.

۲. ضرورت اطلاع‌رسانی به کودک و خانواده

کودک بازداشت‌شده باید به شکل قابل فهم از علت بازداشت و اتهامات منتسب به خود مطلع شود و امکان اطلاع خانواده و برخورداری از حمایت‌های لازم را داشته باشد. در مورد بفرین احمدوشیگ، با توجه به اینکه بازداشت وی در منزل پدری و همراه با دو عمویش صورت گرفته، روشن شدن نحوه اطلاع‌رسانی به خانواده و دسترسی آنان به اطلاعات مربوط به وضعیت حقوقی وی اهمیت ویژه‌ای دارد.

۳. حقوق کودک در مرحله بازجویی

در مرحله تحقیقات مقدماتی و بازجویی، کودک همچنان از اصل برائت، حق برخورداری از رفتار انسانی، حق سکوت و حق دسترسی به مساعدت حقوقی برخوردار است. کنوانسیون حقوق کودک تأکید می‌کند که هر کودک مظنون یا متهم باید به گونه‌ای با او رفتار شود که کرامت و ارزش انسانی او حفظ شود.

همچنین استفاده از بازداشت یا فشارهای روانی برای گرفتن اقرار یا اطلاعات، با استانداردهای بین‌المللی حمایت از کودکان در تعارض قرار می‌گیرد.

۴. ضرورت حضور وکیل و برخورداری از دفاع مؤثر

ماده ۴۰ کنوانسیون حقوق کودک، برای کودک متهم به ارتکاب جرم، مجموعه‌ای از تضمین‌های دادرسی عادلانه را پیش‌بینی کرده است؛ از جمله اینکه اتهام باید در سریع‌ترین زمان ممکن به او اطلاع داده شود و کودک از کمک حقوقی یا سایر مساعدت‌های مناسب برای آماده‌سازی و ارائه دفاع برخوردار باشد.

بنابراین، محروم کردن بفرین احمدوشیگ از دسترسی مؤثر به وکیل یا انجام تحقیقات قضایی بدون فراهم کردن امکان دفاع متناسب با سن او، می‌تواند با استانداردهای مقرر در کنوانسیون حقوق کودک مغایرت داشته باشد.

۵. ممنوعیت برخورد با کودک همانند یک متهم بزرگسال

یکی از نکات مهم در این پرونده آن است که ۱۶ ساله بودن بفرین احمدوشیگ موجب می‌شود رسیدگی به وضعیت او در چارچوب عدالت کیفری اطفال و نوجوانان انجام شود. کمیته حقوق کودک در تفسیر عمومی شماره ۲۴ تأکید کرده است که نظام عدالت کیفری اطفال باید بر بازپروری، حفظ کرامت و بازگشت کودک به جامعه متمرکز باشد، نه صرفاً مجازات.

حتی اگر کودک همراه با افراد بزرگسال در یک رفتار مجرمانه متهم شود، مقررات مربوط به عدالت کیفری کودکان همچنان باید نسبت به کودک اعمال شود.

۶. اصل «مصلحت عالیه کودک»

ماده ۳ کنوانسیون حقوق کودک، مصلحت عالیه کودک را از اصول بنیادین در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با کودکان می‌داند. بنابراین، هر تصمیم درباره بازداشت، ادامه نگهداری، نحوه تحقیق، رسیدگی قضایی و حتی تعیین مجازات احتمالی بفرین احمدوشیگ باید با توجه به سن، وضعیت خانوادگی، شرایط رشد و منافع عالیه او اتخاذ شود.

۷. حق برخورداری از دادرسی عادلانه

در مرحله دادرسی، بفرین احمدوشیگ باید از حق اطلاع روشن از اتهام، فرصت کافی برای دفاع، دسترسی به وکیل، رسیدگی توسط مرجع صالح و بی‌طرف، اصل برائت و حق اعتراض به تصمیم قضایی برخوردار باشد. ماده ۴۰ کنوانسیون حقوق کودک بر رفتار متناسب با سن کودک و با هدف تقویت احساس کرامت و ارزش انسانی او تأکید دارد.