محرومیت ترانه رحیمی و رومینا رحیمی از حق درمان

۱. حق برخورداری از سلامت و مراقبت پزشکی

بر اساس ماده ۲۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر، هر انسان حق دارد از سطح مناسبی از سلامت و رفاه، از جمله مراقبت‌های پزشکی و خدمات ضروری برخوردار باشد. این حق در مورد افراد زندانی نیز قابل اعمال است و محرومیت از آزادی نباید به محرومیت فرد از مراقبت‌های پزشکی ضروری منجر شود.

همچنین ماده ۱۲ میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، حق هر انسان به برخورداری از بالاترین استاندارد قابل حصول سلامت جسمی و روانی را به رسمیت شناخته است. دولت‌ها موظف‌اند دسترسی افراد به خدمات درمانی ضروری را بدون تبعیض تضمین کنند.

۲. مسئولیت دولت در قبال سلامت زندانیان

محبوس بودن یک فرد، مسئولیت مقام‌های زندان و دولت را در قبال سلامت و جان او افزایش می‌دهد. مطابق ماده ۱۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، تمام افرادی که از آزادی محروم شده‌اند باید با انسانیت و با احترام به کرامت ذاتی شخصیت انسانی با آنان رفتار شود.

بنابراین، اگر بیماری یا آسیب جسمانی یک زندانی به مرحله‌ای برسد که امکانات درمانی داخل زندان برای آن کافی نباشد، جلوگیری از اعزام وی به مرکز تخصصی، در صورت نبود توجیه پزشکی و قانونی، می‌تواند با اصل رفتار انسانی و احترام به کرامت زندانی مغایرت داشته باشد.

۳. ممنوعیت رفتار غیرانسانی و حق مصونیت از شکنجه

ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۷ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، هرگونه شکنجه یا رفتار ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز را ممنوع کرده‌اند.

محرومیت عمدی یا غیرموجه یک زندانی بیمار از درمان ضروری، دارو یا تجهیزات پزشکی می‌تواند در شرایط خاص، به‌ویژه هنگامی که موجب تشدید درد، رنج جسمانی یا خطر جدی برای سلامت فرد شود، در چارچوب ممنوعیت رفتار غیرانسانی و تحقیرآمیز مورد بررسی قرار گیرد.

در مورد ترانه رحیمی، بنا بر گزارش موجود، استمرار درد شدید، مشکلات حرکتی و ناتوانی در راه رفتن، در حالی که پزشک بهداری نیاز به معاینه تخصصی و احتمال جراحی را مطرح کرده، اهمیت این موضوع را دوچندان می‌کند.

۴. قواعد نلسون ماندلا درباره رفتار با زندانیان

قواعد حداقل سازمان ملل متحد برای رفتار با زندانیان (قواعد نلسون ماندلا) تصریح می‌کند که زندانیان باید از خدمات مراقبت‌های بهداشتی مشابه خدمات موجود در جامعه برخوردار باشند و مراقبت پزشکی لازم باید بدون تأخیر و بدون تبعیض در اختیار آنان قرار گیرد.

همچنین در مواردی که زندان امکانات لازم برای درمان بیماری را ندارد، باید امکان دسترسی زندانی به خدمات تخصصی خارج از زندان فراهم شود. بنابراین، در صورت تأیید نیاز پزشکی ترانه رحیمی به متخصص ارتوپدی یا جراحی، عدم انتقال وی به مرکز درمانی تخصصی می‌تواند با استانداردهای بین‌المللی رفتار با زندانیان مغایر باشد.

در خصوص رومینا رحیمی نیز محرومیت از اسپری مورد نیاز برای کنترل آسم، چنانچه نیاز پزشکی وی به این دارو تأیید شده باشد، با اصل دسترسی زندانی به مراقبت‌های پزشکی ضروری ناسازگار است.

۵. حق برخورداری از سلامت روان

صدور حکم اعدام و قرار گرفتن در شرایط انتظار برای اجرای حکم می‌تواند فشار روانی بسیار شدیدی ایجاد کند. ماده ۱۲ میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، سلامت روانی را نیز در قلمرو حق بر سلامت قرار می‌دهد.

از این رو، مسئولان زندان علاوه بر رسیدگی به بیماری‌های جسمانی، مکلف‌اند نیازهای روانی و سلامت روان زندانیان را نیز مورد توجه قرار دهند و شرایط حبس نباید عامدانه موجب تشدید رنج جسمی یا روانی آنان شود.

۶. حق دسترسی به وکیل و ارتباط با خانواده

بر اساس ماده ۱۴ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، هر فرد متهم از حق برخورداری از تضمین‌های لازم برای دفاع از خود و ارتباط و مشورت با وکیل برخوردار است. محرومیت گزارش‌شده ترانه رحیمی از دسترسی و تماس با وکیل مورد نظرش، در صورتی که بدون مبنای قانونی و خارج از ضرورت‌های پذیرفته‌شده اعمال شده باشد، می‌تواند حق دفاع مؤثر وی را تحت تأثیر قرار دهد.

همچنین ماده ۱۷ میثاق، افراد را در برابر مداخلات خودسرانه یا غیرقانونی در حریم خصوصی و خانواده حمایت می‌کند. ارتباط زندانی با خانواده نیز از جمله جنبه‌های مهم حفظ کرامت انسانی و سلامت روانی افراد محبوس است.

۷. حق حیات و اهمیت مضاعف مراقبت پزشکی برای محکومان به اعدام

در مورد فردی که به اعدام محکوم شده است، مراقبت پزشکی اهمیت مضاعف پیدا می‌کند. ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی حق ذاتی هر انسان به حیات را به رسمیت می‌شناسد و مقرر می‌کند هیچ‌کس نباید به صورت خودسرانه از زندگی محروم شود.

صرف صدور حکم اعدام، مجوزی برای محروم کردن فرد از مراقبت‌های پزشکی یا قرار دادن او در معرض رنج جسمانی قابل پیشگیری نیست. حتی در نظام‌هایی که مجازات اعدام همچنان وجود دارد، سایر حقوق بنیادین فرد محکوم، از جمله حق برخورداری از رفتار انسانی و مراقبت پزشکی، همچنان پابرجاست.

جمع‌بندی حقوقی:
ممانعت از دسترسی ترانه رحیمی به درمان تخصصی، تجهیزات پزشکی مورد نیاز و انتقال احتمالی به بیمارستان، و محرومیت رومینا رحیمی از داروی ضروری برای کنترل آسم، می‌تواند نقض تعهدات بین‌المللی ایران در زمینه حق بر سلامت، حق برخورداری از رفتار انسانی و کرامت ذاتی، ممنوعیت رفتار غیرانسانی و تحقیرآمیز و در شرایط خاص حق حیات باشد. این تعهدات به دلیل سیاسی بودن اتهامات یا صدور حکم اعدام از میان نمی‌روند و وضعیت حبس، دولت را موظف می‌کند مراقبت‌های پزشکی لازم را برای افراد تحت کنترل خود فراهم کند